Di tích Lịch sử - Văn hóa Đền Hồ Nam tại thôn 2, xã Đức Thọ (Hà Tĩnh) công trình được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh vào ngày 25 tháng 10 năm 2011. Đáng chú ý, đây cũng chính là nơi thờ vị khoa bảng lừng danh Trần Dực, bậc hiền tài hiện đang được nhân dân tôn kính phụng thờ tại Di tích Lịch sử - Văn hóa Đền Khổng Yên thuộc thôn Hùng Dũng, xã Đức Thọ.

Đền Hồ Nam tọa lạc trong quần thể khuôn viên chung với Chùa Quả, sở hữu tổng diện tích rộng lên đến 10.250m2 ở thôn 2 xã Đức Thọ. 

Di tích Lịch sử - Văn hóa Đền Hồ Nam, công trình đã được xếp hạng theo Quyết định số 3423/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh ngày 25 tháng 10 năm 2011. Hiện nay, Đền Hồ Nam tọa lạc trong quần thể khuôn viên chung với Chùa Quả, sở hữu tổng diện tích rộng lớn lên đến 10.250m2 ở thôn 2 xã Đức Thọ. 

Về nguồn gốc tên gọi, Đền Hồ Nam trước đây nằm ở phía Nam của hồ Mai (tên gọi này nhằm phân biệt với Đền Hồ Tây và Đền Hồ Trung trong khu vực). Vào giai đoạn trước, tại các làng Yên Trung và Đông Yên có bốn ngôi đền cổ, thường được gọi là Hồ Tây và Hồ Trung.Trải qua hàng trăm năm tồn tại, dưới tác động của thiên tai bão lũ cùng biến động lịch sử và chiến tranh, đặc biệt là trong quá trình hợp tự năm 1947 và cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước các ngôi đền xung quanh đều bị hư hại hoặc phải dỡ bỏ. Cuối cùng, chỉ còn lại Đền Hồ Nam với diện tích tại thời điểm đó thu hẹp chỉ còn 2.300m2.

Trung điện Đền thờ.

Hạ điện.

Am thờ Dược Sư bên trái Đền.

Đền Hồ Nam được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVI, dưới thời Lê Trung Hưng (đời vua Lê Anh Tông). Ban đầu, ngôi đền có quy mô bề thế gồm ba tòa: Thượng điện, Trung điện và Hạ điện với các đường nét chạm trổ vô cùng tinh vi, sắc sảo. Trải qua thời gian, nay đền chỉ còn giữ lại hai tòa Thượng điện, Hạ điện và một am thờ Dược Sư bên cạnh. 

Đền Hồ Nam thuở xưa là nơi phụng thờ ba vị Thành Hoàng làng, nhưng nay là nơi thờ tự ba vị khoa bảng, công thần có công lớn với đất nước là: Tả Thị lang Bộ Hộ Phấn Nghĩa Hầu Trần Dực (Tả Thị lang Bộ Hộ (Chức vụ chính): "Bộ Hộ" tương đương với Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch & Đầu tư và Bộ Nông nghiệp ngày nay, chuyên quản lý đất đai, hộ khẩu, tô thuế và ngân khố của quốc gia. "Thị lang" là chức vụ đứng ngay sau Thượng thư, trong đó "Tả Thị lang" là vị trí ngang Thứ trưởng thường trực bây giờ (đứng trên Hữu Thị lang). Phấn Nghĩa Hầu (Tước vị): Đây là tước Hầu (hàng tước quý tộc cao cấp thứ hai trong hệ thống Công - Hầu - Bá - Tử - Nam) do nhà vua ban tặng nhằm tôn vinh những người có công lao, đóng góp đặc biệt lớn cho triều đình). 

Thượng thư Bùi Sằn ( Chức vụ (Thượng thư): Đây là chức quan văn cao cấp nhất đứng đầu một Bộ trong hệ thống Lục bộ (gồm các bộ: Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công). Vị trí này tương đương với chức danh Bộ trưởng ngày nay. Bên cạnh chức tước triều đình, ông còn là một nhà giáo lớn (bậc tôn sư). Việc ông mở trường dạy học tại Đông Mai Hồ thu hút cả con em thân vương quyền quý đến thụ nghiệp chứng minh ông là người có uy tín học thuật và phẩm hạnh cực kỳ cao trong xã hội thời bấy giờ. 

Công thần Nguyễn Thế Lộc (được nhà vua ban danh hiệu vinh dự tối cao người có công lao đặc biệt lớn (như giúp vua dựng nước, cứu giá, hoặc có đóng góp kiệt xuất cho quốc gia, bản quán). Thân thế và sự nghiệp của ba vị hiền tài theo cuốn “Địa chí huyện Đức Thọ”(cũ) (Chương I: Địa hình, khí hậu), các tư liệu lịch sử đã ghi lại cụ thể về ba vị khoa bảng được thờ tự tại đây như sau: Tiến sĩ Trần Dực: Ông sinh năm Ất Sửu (1465) và mất năm Nhâm Dần (1512). Tên tuổi cùng công trạng hiển hách của vị Tả Thị lang Bộ Hộ Phấn Nghĩa Hầu này hiện vẫn được khắc ghi trang trọng trên bia tiến sĩ số 10 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội).Thượng thư Bùi Sằn: Hiện chưa rõ năm sinh, năm mất của ông, chỉ biết ông sinh vào khoảng đầu thế kỷ XVI, là người thôn Yên Trung, tổng Việt Yên. Vào khoảng đời vua Lê Tương Dực (niên hiệu Hồng Thuận: 1509 - 1515), ông làm gia khách cho một thân vương. Về sau, ông mở trường dạy học ở phía Đông hồ Mai; học trò gần xa mến mộ tài đức tìm đến theo học rất đông, trong đó có cả con em của các bậc thân vương quyền quý. Công thần Nguyễn Thế Lộc: Theo mục viết về huyện Đức Thọ (cũ) trong phần thứ IV (Các xã, thị trấn) của cuốn “Địa chí huyện Đức Thọ”(cũ), Nguyễn Thế Lộc là người con thứ bảy của cụ Nguyễn Bá Lai, đồng thời là hậu duệ đời sau của công thần khai quốc Nguyễn Xí. Cụ Nguyễn Bá Lai chính là người có công lập ra làng Đông Yên, được nhân dân biết ơn, lập đền thờ và tôn làm Thành Hoàng làng. 

Đền Hồ Nam tọa lạc trong quần thể khuôn viên chung với Chùa Quả.

Năm 2012, xuất phát từ nguyện vọng chính đáng của nhân dân và các tăng ni, phật tử Đền Hồ Nam được trùng tu, nâng cấp gắn liền với quy hoạch xây dựng Chùa Quả. 

Vào năm 1947, thực hiện phong trào hợp tự, các ngôi Đền Hồ Tây, Hồ Trung và Chùa Quả bị dỡ bỏ, toàn bộ đồ tế khí, bài vị quý giá đều được di dời về thờ tự tập trung tại Đền Hồ Nam. Đến năm 1972, ngôi đền chịu ảnh hưởng nặng nề bởi bom đạn của đế quốc Mỹ khiến nhà Hạ điện bị sập một phần, song sau đó đã được chính quyền và nhân dân chung tay phụng dựng lại. 

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế tại di tích, cùng các nguồn tư liệu nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của các bậc tiền nhân và hệ thống hiện vật còn lưu giữ, Đền Hồ Nam được xác định là một di tích lịch sử - văn hóa cổ kính, ra đời cách đây hàng trăm năm trên vùng đất Thị Trấn Đức Thọ(cũ) nay là xã Đức Thọ giàu truyền thống yêu nước và khoa bảng.

Dù trải qua bao thăng trầm, Đền Hồ Nam vẫn bảo tồn được phần nào kết cấu kiến trúc nghệ thuật và trọn vẹn ý nghĩa tâm linh nhằm tưởng niệm, tri ân những cống hiến to lớn của Tiến sĩ Trần Dực, Thượng thư Bùi Sằn và Công thần Nguyễn Thế Lộc đối với quê hương, đất nước. Nhằm ghi nhận các giá trị bền vững đó, năm 2011, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh đã chính thức công nhận nơi đây là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Tỉnh. Đến năm 2012, xuất phát từ nguyện vọng chính đáng của nhân dân và các tăng ni, phật tử về việc trùng tu, nâng cấp Đền Hồ Nam gắn liền với quy hoạch xây dựng Chùa Quả. Dự án trùng tu, tôn tạo này có tổng mức đầu tư là 3.548.012.000 đồng, được huy động từ nguồn kinh phí xã hội hóa, phát tâm công đức từ các doanh nghiệp, nhân dân, phật tử cùng những người con xa quê hướng về cội nguồn.

Lăng mô Tiến sĩ Trần Dực nằm trong khuôn viên và được các thế hệ con cháu thờ phụng tại Nhà thờ Họ Trần Viết Đại Tôn thuộc địa phận tổ dân phố 1, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Được UBND tỉnh Hà Tĩnh  công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa cấp tỉnh ngày 09/7/2004.

Với mục đích phát huy tốt bề dày lịch sử, nền tảng đạo đức cách mạng và truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc, những năm gần đây cấp ủy Đảng, Chính quyền ,người dân xã Đức Thọ đã có nhiều hoạt động văn hóa góp phần tuyên truyền các giá trị văn hóa, tinh thần yêu nước của các bậc tiên hiền, danh sĩ và những người con ưu tú của quê hương xã Đức Thọ (Hà Tĩnh) đã đỗ đạt, làm quan phò vua giúp nước trong lịch sử dân tộc. Qua đây nhắc nhở lớp lớp thế hệ con cháu hôm nay và mai sau luôn giữ gìn các di tích, nhớ về mạch nguồn lịch sử; từ đó thế hệ hôm nay tiếp tục ra sức học tập, rèn luyện và cống hiến.

 Đó vừa là đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn' tốt đẹp, vừa là trách nhiệm thiêng liêng để mỗi người dân xã Đức Thọ chủ động chung tay bảo vệ nét đẹp giá trị văn hóa của các di tích, tiếp tục dựng xây quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.