Chiều ngày 26/8/2026, UBND xã Đức Thọ phối hợp cùng dòng họ Phạm long trọng tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh đối với Nhà thờ Phạm Huy (tại thôn Đức Lạc, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh).

Nhà thờ Phạm Huy là nơi thờ tự và tưởng niệm một bậc tiền nhân xuất sắc của dòng họ Phạm Đại tôn vùng Hòa Yên – dòng họ có lịch sử hơn 400 năm với truyền thống khoa bảng lừng lẫy. Công trình được lập vào năm 1881 (năm Tự Đức thứ 34), trải qua hơn 145 năm với nhiều biến thiên lịch sử. Ngôi nhà thờ bằng gỗ chạm khắc tinh xảo thuở xưa từng bị lũ lớn cuốn trôi vào năm 1959. Đến năm 1968, bằng tình cảm và lòng kính trọng sâu sắc, con cháu dòng họ đã chung tay đóng góp để dựng lại nhà thờ ngay trên nền đất cũ. Hiện nay, di tích vẫn lưu giữ được hai tấm bia cổ lập năm 1880, 1881 và biển ngạch quý giá “Ân tứ vinh quy” do vua Tự Đức ban tặng.

Cuộc đời của cụ Phạm Huy (1808 – 1878) – tên trong gia phả là Phạm Toản – là biểu tượng ngời sáng về tinh thần hiếu học và ý chí kiên trì vượt khó. Dù trải qua 6 khoa thi không như ý, cụ vẫn không nản chí. Ở tuổi ngoài 40, cụ xuất sắc đỗ Đệ nhị giáp Cát sĩ xuất thân Đệ nhất danh (đứng đầu hàng Cát sĩ) tại khoa thi Bác học Hoành tài năm 1851 – khoa thi đặc biệt chỉ lấy 7 người đỗ trong số 90 sĩ tử được tuyển chọn. Tên tuổi của cụ được khắc ghi trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu Huế.

Bước vào chốn quan trường, cụ Phạm Huy kinh qua nhiều trọng trách lớn như Đốc học Nghệ An, Biên lý Hình bộ, Bố chính Nam Định, Tả Phó Đô Ngự sử Đô Sát viện và tham gia biên soạn bộ sử lớn Đại Nam thực lục. Không chỉ là một nhà giáo dục, một vị quan thanh liêm, cụ còn để lại tiếng thơm về lòng yêu nước thương dân khi từng quyên góp 270 quan tiền cá nhân để cứu trợ nhân dân Nam Định vượt qua thiên tai bão lũ.

Phát biểu chỉ đạo và trao Bằng xếp hạng di tích tại buổi lễ, ông Trần Xuân Lương – Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Du lịch Hà Tĩnh khẳng định: “Nhà thờ Phạm Huy chính thức trở thành di tích lịch sử cấp tỉnh là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị văn hóa, lịch sử mà các thế hệ con cháu dòng họ đã bền bỉ giữ gìn suốt hơn một thế kỷ qua. Đây không chỉ là niềm vinh dự của dòng họ Phạm mà còn là niềm tự hào chung của vùng đất học Đức Thọ”.

Phó Giám đốc Sở VH&DL đề nghị cấp ủy, chính quyền địa phương và dòng họ cần phối hợp chặt chẽ trong việc bảo vệ nghiêm ngặt các hiện vật cổ, tư liệu Hán – Nôm. Đồng thời, cần chủ động số hóa tư liệu, dịch thuật và tuyên truyền sâu rộng để biến di tích thành một “địa chỉ đỏ” sống động, lan tỏa mạch nguồn khoa bảng, giáo dục truyền thống hiếu học và tinh thần sống có trách nhiệm cho thế hệ trẻ hôm nay.