Chỉ cần thực khách còn yêu, người dân Đức Thọ còn thương cái vị dẻo dai, thơm bùi ấy, thì bếp lửa làng nghề ở mảnh đất này sẽ không bao giờ tắt.

Bà Hoàng Thị Thanh đang nặn bột qua ống đồng truyền thống.

Giữa cái nắng hè bỏng rát của mảnh đất Đức Thọ với nền nhiệt có lúc lên tới 39, 40 độ C, gian bếp của gia đình bà Hoàng Thị Thanh và ông Trần Sỹ Long ở thôn 4, xã Đức Thọ vẫn miệt mài đỏ lửa, đều đặn cho ra lò những mẻ bún dẻo dai, thơm ngon nức tiếng. Hơn 30 năm làm bún thủ công, gia đình ông Trần Sỹ Long và bà Hoàng Thị Thanh được biết đến là một trong những hộ làm nghề nổi tiếng của vùng. Mỗi ngày 2 vợ chồng ông sản xuất, cung cấp cho thị trường từ 1 tạ đến 1,5 tạ bún.

Có người từng hỏi tôi: "Làm bún vất vả thế, thức khuya dậy sớm, tay chân lúc nào cũng lấm lem nước vôi, bột gạo, sao không chọn việc khác nhẹ nhàng hơn?" Những lúc ấy, tôi chỉ cười. Với tôi, và với rất nhiều người con của mảnh đất Đức Thọ, Hà Tĩnh này, bún không đơn thuần là một món ăn sinh kế. Đó là cái nghiệp, là dòng chảy thanh xuân của cha ông truyền lại, và là niềm tự hào thấm đẫm vào từng thớ thịt “Bà Hoàng Thị Thanh chia sẻ”.

Bún thủ công có màu trắng ngà tự nhiên, sợi to, thô nhưng dẻo dai.

Nghề làm bún Đức Thọ quê tôi lạ lắm. Sợi bún không trắng trong, chuẩn chỉnh như bún máy công nghiệp, mà lại có màu trắng ngà tự nhiên, sợi to, thô nhưng dẻo dai và đậm đà vị gạo. Để có được một mẻ bún ngon, người làm bún phải đánh đổi bằng cả mồ hôi và tâm huyết. Ngày mưa cũng như ngày nắng, khi cả làng quê còn đang chìm trong giấc ngủ nồng, xóm làm bún đã đỏ lửa bếp lò. Chúng tôi phải lựa chọn loại gạo chuẩn vùng quê lúa có tinh bột cao, dẻo thơm, đem ngâm ủ đủ độ, xay nhuyễn thành thứ bột mịn màng, rồi ép bồng, nhào trộn sao cho thật dẻo. Công đoạn "bắt bún" qua khuôn đồng vào nồi nước sôi sùng sục đòi hỏi một đôi tay vừa khéo léo, vừa mạnh mẽ. Sợi bún ngon hay dở, đều nằm ở cái tài cảm nhận nhiệt độ và độ chín của người thợ. "bà Hoàng Thị Thanh cho biết thêm".

Giữa cái nắng gay gắt, bếp lửa cũng phải đảm bảo nhiệt độ cao và ổn định để sợi bún chín đều, không bị sượng và dẻo hơn.

Mỗi sợi bún ra lò nóng hổi, thơm nồng mùi gạo mới chính là kết tinh của nắng gió miền Trung và sự nhẫn nại của con người Đức Thọ. Khi sợi bún ấy kết hợp với nước dùng bò đun từ sườn bò béo ngậy, thêm chút hành và ớt cay, nó trở thành món bún bò Đức Thọ nức tiếng gần xa. Thế nhưng, giữ được cái nghề truyền thống này giữa thời đại công nghiệp chưa bao giờ là điều dễ dàng. Thanh niên trong làng giờ đây đa số chọn đi làm ăn xa hoặc vào các nhà máy. Sợi bún làm thủ công, dùng nguyên liệu tự nhiên không chất bảo quản thì giá thành cao hơn, lại tốn nhiều công sức, khó cạnh tranh với bún máy. Có những ngày nắng 38 - 40 độ đứng bên lò lửa, nhìn làn khói nghi ngút, lưng ướt đẫm mồ hôi, người làm bún vẫn miệt mài nháo nặn và vớt từng mẻ bún nóng hổi ra khỏi nồi nước sôi sùng sục sao cho sợi bún vừa tròn vừa dai. 

Gia đình chị Nguyễn Thị Hồng ở thôn 4, xã Đức Thọ đã gắn bó với nghề bún truyền thống từ nhiều đời nay.

Những năm gần đây, nhờ khoa học công nghệ phát triển, nhiều hộ gia đình đã đầu tư máy móc làm bún để giải phóng sức lao động và nâng cao năng suất.

Giữ nghề làm bún Đức Thọ không chỉ là giữ một công thức nấu ăn, mà là giữ lại "hồn quê", giữ lại cái danh tiếng của mảnh đất địa linh nhân kiệt. Nghề truyền thống bao đời vẫn đang được các gia đình và những người thợ bún nơi đây vẫn đang hằng ngày thắp lửa, cải tiến quy trình để bún sạch hơn, tiếp cận được nhiều khách hàng hơn mà không làm mất đi cái chất mộc mạc, đậm đà vốn có. Đối với chúng tôi, sợi bún Đức Thọ chính là sợi dây vô hình kết nối tình yêu quê hương, là lời nhắc nhở về cội nguồn dù ai đi đâu, về đâu. Chỉ cần thực khách còn yêu, người dân Đức Thọ còn thương cái vị dẻo dai, thơm bùi ấy, thì bếp lửa làng nghề ở mảnh đất này sẽ không bao giờ tắt.